錢 娘 自 述 Tiuⁿ Chó͘-sêng siá.
Góa goân-c'èk sī San-im Koāiⁿ C'îⁿ-sì ê c'a-bó͘-kiáⁿ. Góa ê sîⁿ-ji̍t kap nî-hè, m̄-nā pa̍t lâng m-c'ai, c'iū-sī góa pún-sin iā bōe-c'ai. Nā-sī góa tùi ch'ut-sì kàu-tī gō͘-la̍k hè ê sî, sui-bóng bô tì-hūi, bô lêng-le̍k, m̄-kú thian-c'in lān-bān, c'in-súi koh c'in-koai, sit-c'āi kàu-giáh thang hō͘ lâng thiàⁿ. Tùi tī Pē-bú c'ū-jiân sī thiàⁿ kán-ná c'in-pó c'it-poaⁿ-iūⁿ; tùi tī ch'in-c'iâⁿ pêng-iú kap c'in-hng ê lâng-kheh, bat lâi goán tau è, iā lóng o-ló kàu lóng bōe-kò͘ tit.
Kong-im c'in khoài kè: bô-jōa-kú góa í-keng poeh káu hè lah. C'it sî góa ê tì-hūi ū khah ke-thiⁿ, sin-khu iā khah ióng-kiāⁿ, c'iū m̄-ài tiāⁿ-tiāⁿ tiàm-tī ke-lāi, ài-tit khì kàu tōa-siâⁿ tōa-koāiⁿ, lāu-jia̍t ê koe-ch'ī ch'it-thô. Sim-lāi an-ni teh siūⁿ, m̄-kú bô hit ê ki-hōe.
Ū c'it ji̍t, goán lâu-pē ê hó-iú Liân C'eng-gián (練精研) lâi goán tau. C'it ê Liân Sian-siⁿ sī c'it ê khui-khòng ê lâng;
(1)
c'òe lâng c'in pán-sū, bô-lûn tē-lí á-sī khòng-ha̍k, lóng-c'óng ōe-hiáu tit. Tùi an-ni lâng c'iū kiò i c'òe Liān Khòng-su. Góa c'it-ē khòaⁿ-kìⁿ i lâi, sim-lāi c'in hoaⁿ-hí, c'iū c'áu c'in-c'êng kap i kiāⁿ-lé. Liān Sian-siⁿ khòaⁿ-kìⁿ góa c'in kó͘-c'ui, c'iū kā goán lāu-pē kóng, beh ch'oā góa khì sì-kòe ch'it-thô. Goán lāu-pē iā hoaⁿ-hí èng-ún. Góa c'iū kap Liān Sian-siⁿ saⁿ-kap khì. Tī lō͘ nih só͘ khòaⁿ-kìⁿ è, ch'in-ch'iūⁿ iûⁿ-lâu, tiān-ch'ia, bé-ch'ia, lâng-ch'ia, ta̍k-hāng to͘-ū. Bé-lō͘ sī c'in khoah, c'iūⁿ-lóh ê lâng lóng bô tng. Koe-ch'ī ê lāu-jia̍t, kong-kéng ê hó khòaⁿ, sit-c'āi ōe hō͘ lâng ê sim-sîn khoài-lo̍k, kàu m̄-c'ai thang tò lâi.
Aū-lâi góa koh-c'ài kap Liān Sian-siⁿ khì c'it keng o̍h-tng ch'am-koan. Hit lāi-bīn só͘ pâi-lia̍t è, ū tōa tiáⁿ, tōa c'àu, tōa ki thih-thûi, tōa tè thih-pán,—— lóng-c'óng sī góa í-c'êng só͘ bē-bat khòaⁿ-kìⁿ è. Koh hiah ê ha̍k-seng lóng sī goán tâng-c'o̍k ê c'í-bē, tùi an-ni góa c'in ài tiām hia kap in saⁿ-kap jip c'it keng o̍h-
(2)
tn̂g. Liân Sian-siⁿ iā ún-chún. Góa chiū ta̍k ji̍t tiàm tī o̍h-lāi siū thoân-liān kàu í-keng oē chiâⁿ-chòe ū lō͘-ēng ê lâng, sian-siⁿ chiah ún-chún góa chhut o̍h-tn̂g. Lī-khui o̍h-tn̂g liáu-āu, góa chiū khì ta̍k só͘-chāi chhit-thô. Tùi chit-tiap bô chit só͘-chāi bô góa ê kha-jiah; bô chit lâng m̄-bat góa ê miâ-jī. Góa ê nî-hè ná ke-thiⁿ, góa ê lêng-le̍k iā ná tōa.
Siat-sú lâng nā bô góa, chiū chhēng bōe sio, chiah bōe pá; ki-khì-chiúⁿ nā bô góa chiū ki-khì lóng tiāⁿ-tiāⁿ bōe tín-tāng; hé-chhia hé-chûn nā bô góa, chiū chit-pō͘ iā bōe kiânⁿ; koh bû-lûn sím-mi̍h tāi-chì, nā-sī lī-khui góa, chiū nā hō͘ i ū saⁿ ê thâu-khak, la̍k ki chhiú, iā sī chòe bōe kàu. Góa ê lêng-le̍k, sit-chāi bōe thang ēng oē lâi hêng-iông tit.
Chóng-sī góa ê sèng-chêng sī kap lâng koh-iūⁿ. Nā-sī khòaⁿ-kìⁿ sòng-hiong lâng chiū koáⁿ-kín ēng chhiú-kun ng phīⁿ-khang, tōa pō͘ tit-tit cháu, chin m̄-ài kap in sio-óa. Góa tē-it ài kap hiah ê kun-hoát koaⁿ-liâu, í-kip hó-gia̍h-lâng ê kiáⁿ.
(3)
jî chòe tui. Kin-á-ji̍t saⁿ-kap khì Chîn-lô (秦樓), bîn-á-chài sio-chhoā khì Chhó-kok (楚閣), sit-chāi khoài-lo̍k kàu-ke̍k. M̄-kú in iā put-chí óa-khò góa. Góa nā chi̍t ji̍t lī-khui in, chiū in ê kôan-sè lóng-chóng bô khì. Só͘-í in siông-siông in-ūi góa lâi saⁿ-chìⁿ, tì-kàu saⁿ-thâi, sí-sit kúi-nā chheng-bān lâng. Chhin-chhiūⁿ téng nî ê Au-chiu tōa saⁿ-thâi, iā bô m̄-sī in-ūi saⁿ-chìⁿ góa chi̍t lâng ê iân-kò͘. Koh chhin-chhiūⁿ Tiong-kok ê Lâm-Pak put-hô, ta̍k só͘-chāi ê thó-húi teh chhiúⁿ-kiap, tì-kàu peh-sìⁿ chin kan-khó͘, iā bô m̄-sī in-ūi saⁿ-chìⁿ góa chi̍t lâng ê iân-kò͘. Só͘-í sè-kan lâng siông-siông ai-oàn góa, lóe-mē góa, kóng góa sī bān ok ê goân-thâu. M̄-kú iā ū lâng put-chí chóng-pài góa, o-ló góa, kóng góa sī bān-lêng ê pún-goân. Che kiám m̄-sī chin kî-koài ê tāi-chì mah?
Taⁿ góa ài ēng kúi-nā kù ōe lâi piáu-bêng góa ê hó pháiⁿ. Chiàu góa phah-sǹg, lóng sī sè-kan lâng thiàⁿ góa khah iâⁿ-kè bān-hāng mi̍h ê iân-kò͘, chiah ū tì-kàu saⁿ-chìⁿ, saⁿ-thâi. Nā bô chiū góa iā bô sím-mi̍h lêng-le̍k thang pek in khì saⁿ-thâi, in-ūi Siōng-tè chhòng-chō góa iā sī kap chhòng-chō bān-hāng mi̍h chi̍t-poaⁿ-iūⁿ. Lâng nā ē-hiáu tit lī-iōng góa, chiū góa m̄-káⁿ ûi-pe̍k Siōng-tè ê bēng-lēng, hoán-tńg lâi lī-iōng lâng. Tùi an-ni thang chai sī sè-kan lâng ka-kī ài chòe góa ê lô-châi, lâi hō͘ góa chhe-ēng, m̄-sī góa ēng sím-mi̍h koân-sè lâi pé-pák sè-kan lâng. Sè-kan lâng thái-thó ū chek-chōe góa ê kà-tì leh!
(5)
錢 娘 自 述 張 祖誠 寫。
我原籍是山陰縣錢氏的查某囡仔。我的生日佮年歲，毋那別人毋知，就是我自己也袂知。若是我對出世到佇五六歲時，雖然無智慧，無能力，毋過天真爛漫，真媠閣真乖，實在到額通予人疼。對佇父母自然是疼敢若真寶一般一樣；對佇親情朋友佮親鄉的儂客，捌來阮兜的，也攏謳咾到攏袂過得。
光陰真快過：無偌久我已經八、九歲囉。這時我的智慧有較加添，身軀也較勇健，就毋愛定定踮佇家內，愛得去到大城大關，鬧熱的街市玩耍。心內按呢咧想，毋過無彼个機會。
有一日，阮老爸的好友練精研來阮兜。這一个練先生是一个開礦的儂；
(1)
做人真本事，無論地理抑是礦學，攏總會曉得。對按呢人就叫伊做練礦師。我一下看見伊來，心內真歡喜，就走前去佮伊行禮。練先生看見我真古錐，就共阮老爸講，欲帶我去四界玩耍。阮老爸也歡喜應允。我就佮練先生相佮去。佇路裡所看見的，親像洋樓，電車，馬車，人車，逐項都有。馬路是真闊，上落的儂攏無擋。街市的鬧熱，風景的好看，實在會予人的心神快樂，到毋知通倒來。
後來我閣再佮練先生去一間學堂參觀。彼內面所排列的，有大鼎，大灶，大枝鐵鎚，大塊鐵板，——攏總是我以前所未捌看見的。閣遐的學生攏是阮同族的姊妹，對按呢我真愛踮遐佮怹相佮入一間學
(2)
堂。練先生也允準。我就逐日踮佇學內受訓練到已經會成做有路用的儂，先生才允準我出學堂。離開學堂了後，我就去逐所在玩耍。對這霎無這所在無我的跤跡；無這人毋捌我的名字。我的年歲那加添，我的能力也那大。
設使人若無我，就穿袂燒，食袂飽；機器廠若無我就機器攏定定袂轉動；火車火船若無我，就這步也袂行；閣無論甚物代誌，若是離開我，就那予伊有三个頭殼，六枝手，也是做袂到。我的能力，實在袂通用話來形容得。
總是我的性情是佮人各樣。若是看見喪窮人就趕緊用手巾掩鼻空，大步直直走，真毋愛佮怹相倚。我第一愛佮遐的軍閥官僚，以及好額儂的囝
(3)
佮做堆。今仔日相佮去秦樓，明仔載相邀去楚閣，實在快樂到極。毋過怹也不止倚靠我。我若一日離開怹，就怹的權勢攏總無去。所以怹常常因為我來相爭，致使相刣，死失幾若千萬人。親像頂年的歐洲大相刣，也無毋是因為相爭我一个儂的緣故。閣親像中國的南北不和，逐所在的土匪佇搶劫，致使百姓真艱苦，也無毋是因為相爭我一个儂的緣故。所以世間人常常哀怨我，詛罵我，講我是萬惡的源頭。毋過也有人不止崇拜我，謳咾我，講我是萬能的本源。這敢毋是真奇怪的事嗎？
今我欲用幾句話來表明我的好歹。照我拍算，攏是世間人疼我較贏過萬項物的緣故，才有致使相爭，相刣。若無就我 也無甚物能力通迫怹去相刣，因為上帝創造我也是佮創造萬項物一般一樣。人若會曉得利用我，我就毋敢違背上帝的命令，反轉來利用人。對按呢通知是世間人家己愛做我的奴才，來予我差用，毋是我用甚物權勢來逼迫世間人。世間人汰討有責罪我的教示leh！
(5)