Ē-mn̂g Sèng-hōe ê lâi-le̍k.

(Chiap chêng-koàn 42 bīn.)

Khí-thâu lâi siat Chū-iû ê kàu-hōe tī Ē-mn̂g ū nn̄g ê bo̍k-su, chiū-sī Si Iok-hān, (khah siông kiò Si-tun-le̍k Sian-siⁿ) kap Iông Ûi-lîm. Tō-kong 24·nî, 5·ge̍h, 23·ji̍t, in chiū kàu Ē-mn̂g.

Taⁿ ài kóng chit-ê Si Iok-hān Sian-siⁿ ê tāi-chì, ǹg-bāng āu koàn thang kóng Iông Sian-siⁿ ê tāi-chì.

Si Iok-hān chhut-sì tī So͘-kek-lân, 1810·nî, 3·ge̍h, tē 7 hō. Í-keng keng-kè Tōa-o̍h, siat-li̍p chòe thoân-tō ê bo̍k-su, i kap in hiaⁿ À-le̍k-san-tāi Sian-siⁿ hō͘ Lûn-tun kong-hōe chhe in lâi chí À-se-à ê lâm-sì, kàu Ē-chiu-hú ê só͘-chāi, thoân hok-im kà-sī Tiong-kok chhut-gōa tiam hia ê lâng. In lī-khui pún-kok sī 1837·nî, 8·ge̍h, tē 7 hō, chiū 12·ge̍h, tē 12 hō kàu Ìn-tō͘-kok. In tiàm hia chi̍t-nn̄g ge̍h-ji̍t kú, koh tah-chûn, chiū 1838·nî, 3·ge̍h, tē 5 hō, kàu Si̍t-la̍t-pho. Taⁿ ài tāi-seng kóng Si Sian-siⁿ ê tāi-chì, ǹg-bāng āu-lâi thang kóng À-le̍k-san-tāi Sian-siⁿ ê tāi-chì khah siông-sè.

Si Sian-siⁿ tòa Si̍t-la̍t-pho la̍k-chhit nî kú. I kap i ê hiaⁿ tī chhit-ji̍t ê tiong-kan ū siat tiāⁿ-tio̍h chi̍t ji̍t kóng tō-lí khó͘-khǹg kà-sī hit só͘-chāi ê sai-kok lâng; ia̍h ū siat Lé-pài-ji̍t ê o̍h thang kà-sī sai-kok lâng ê gín-ná. Si Sian-siⁿ ia̍h u siat Lú-o̍h hō͘ Sian-siⁿ-niû liāu-lí, kà-sī Bû-lâi-iû ê lâng ê cha-bó͘ gín-ná.

Sian-siⁿ sī chhang-miâ phok-ha̍k ê lâng, koh khûn-khûn káng-kiù Tiong-kok ê chheh, o̍h Hok-kiàn ê ōe, kap Bû-lâi-iû ê ōe. Bô jōa-kú i ōe hun-bêng kóng chí nn̄g hō ê ōe.

Tī Si̍t-la̍t-pho koh-khah chá ū siat o̍h kà-sī hit só͘-chāi kúi-nā kok lâng ê gín-ná, chiū 1839·nî ê nî-thâu hō͘ Si Sian-siⁿ khì hit ê o̍h-lāi kà-sī liāu-lí Tn̂g-lâng ê gín-ná.

Kàu 8·ge̍h chiū ōe khì Lé-pài-tn̂g ēng Hok-kiàn ê ōe lâi thoân hok-im. I ia̍h-ū chiong Sin-iok ê Sèng-chheh hoan-e̍k Bû-lâi-iû ê ōe. Kàu 1844·nî chiū lâi Ē-mn̂g chhin-chhiūⁿ téng-bīn só͘ kóng ê.

Si Sian-siⁿ lâi Ē-mn̂g tāi-seng khiā Kó͘-lōng-sū, jiân-āu sè chi̍t keng tī Ē-mn̂g óa Kó͘-lōng-sū lō͘-thâu, poaⁿ-khì tī hia khiā. I tī Ē-chiu-hú o̍h Hok-kiàn ê ōe kàu se̍k-se̍k, chiū kàu Ē-mn̂g liâm-piⁿ ōe kóng tō-lí; só͘-í chhut-la̍t bā-chhù thang sè, lâi pī-pān chòe lé-pài-tn̂g. Í-keng tit-tio̍h chi̍t keng, koh chhòng hó, chiū hit-nî, chiū-sī Tō-kong 24·nî, 10·ge̍h, 22·ji̍t, khui lâi kóng tō-lí, chòe lé-pài. Hit-ji̍t liáu-āu, i kap Iông Sian-siⁿ ta̍k-ji̍t tī hia kóng tō-lí.

Khó-sioh Si Sian-siⁿ-niû chiām-chiām soe-lám, Sian-siⁿ phah-sǹg tio̍h hō͘ i tò-khì chó͘-ke, khòaⁿ ōe pôe-ióng seng-khu; nā-sī ka-kī iû-goân tiàm Ē-mn̂g. Chiū 25·nî, 10·ge̍h, 13·ji̍t, Sian-siⁿ-niû kap i sì ê gín-ná lī-khui Ē-mn̂g beh tò-khì Tāi-eng. To̍k-to̍͘k Siōng-tè ê chí-ì kap lâng ê ì-sù bô tâng. Tī chúi-lō͘ i ê pīⁿ koh-khah siong-tiōng, iáu-bē kau-tè, 26·nî, 2·ge̍h, chhoe 10·ji̍t, tī chûn-lāi kè-óng. Tâng chûn ê lâng-kheh khòaⁿ-kìⁿ i lîm-chiong khoán-sit, kî-tiong chit-ê bo̍k-su siá-phoe kóng chit-ê tāi-chì, chiū-sī kóng i ê chêng-hêng si̍t-chāi chōe-chōe hāng hoân-ló ê tāi-chì, chiū-sī í-keng lī-khui saⁿ kèng-ài ê tiōng-hu, seng-khu kúi-nā hō pīⁿ-chèng ê kan-khó͘, koh tio̍h pàng-sak ka-kī siⁿ sòe-hàn ê kiáⁿ-jî hō͘ pa̍t-lâng chiàu-kò͘; sui-jiân ū chit-hō iu-būn ê tāi-chì, iáu-kú tit-tio̍h éng-oa̍h Siōng-tè ê chhiú hû-chhî·i, hō͘ i ê sim-koaⁿ tit-tio̍h pêng-an kè-sì.

Si Sian-siⁿ ōe hiáu-tit khòaⁿ Hi-pek-lâi Hi-lia̍p kap Tiong-kok ê jī, só͘-í hō͘ lâng kéng·i, 1847·nî, khì Siōng-hái, tàu pang-chān kúi-nā bo̍k-su chiong Sèng-chheh hoan-e̍k Tiong-kok ê jī. Lūn hoan-e̍k Sèng-chheh ê châi-tiāu, chí kúi-nā ê bo̍k-su ê tiong-kan, bô chi̍t lâng khah iâⁿ Si Sian-siⁿ. I tiàm hia khûn-khûn chòe chit-hō ê kang la̍k-nî kú, chiah ū bêng-pe̍k. Chí la̍k-nî tiong-kan i tī Siōng-hái ia̍h-ū khui lé-pài-tn̂g, ēng Hok-kiàn ê ōe thoân hok-im kà-sī tiàm hia Chiang-choân ê lâng. 1853·nî, i chiū tò-tńg-lâi Ē-mn̂g, tī chia khûn-khûn chòe Chú ê kang; chit-ê sī Ē-mn̂g chōe-chōe lâng só͘ chai ê.

Si Sian-siⁿ ū tù-chhut kúi-nā pún put-chí hó ê chheh, i chit-hō ê kang sī tōa lō͘-ēng; chóng-sī lóng bōe-pí-tit i hit-sî tiàm Siōng-hái hoan-e̍k Sèng-chheh ê kang ê ke̍k-tōa lō͘-ēng.

Kàu 1876·nî, seng-khu phòa-pīⁿ, chiū thàn I-seng e ì-sù tò-khì chó͘-ke. Tùi khí-thâu lī-khui chó͘-ke, chiū-sī 1837·nî, kàu tò-khì chiū-sī 1876·nî, thâu-bé tú-tú 40 nî, tiong-kan lóng m̄-bat tò-khì. Chit-ê m̄-nā kan-chèng i ê seng-khu pí pêng-siông ê lâng khah ióng, ia̍h-sī hián-bêng i ê choan-sim ài pò-iông Chú ê tō-lí kiù lâng.

I tò-khì chó͘-ke sī tiù Tāi-bí kok keng-kè, tī hia ū tú-tio̍h chi̍t-ê hó miâ-siaⁿ ê Ko͘-niû, Sian-siⁿ chiū chhōa i chòe bó͘, Ang-bó͘ khì Tāi-eng kok, chiām-sî tòa hia, jiân-āu koh tò-khì Tāi-bí-kok. Si Sian-siⁿ hit-tia̍p sui ū hè, iáu-kú sī ióng-kiāⁿ, tī Tāi-bí kok Hui-lah-thiat-hui siâⁿ khiā-khí.

廈門聖會的來歷

（接前卷42面）

起頭來設「自由的教會」佇廈門，有兩个牧師。就是施約翰（較常叫施敦力先生）佮揚為霖。道光24年5月23日，𢙠就到廈門。

當愛講即个施約翰先生的事誌，眏望後卷通講揚先生的事誌。

施約翰出世佇蘇格蘭，1810年3月第7號。已經經過大學，設立做傳道的牧師，伊佮𢙠兄「亞力山大^[1]」先生予倫敦公會差𢙠來此「亞細亞」的南勢，到下州府^[2]的所在，傳福音教示中國出外坫遐的儂。𢙠離開本國是1837年8月第7號，就12月第12號到印度國。𢙠坫遐一兩月日久，故搭船，就1838年3月第5號，到實叻坡。當愛事先講施先生的事誌，眏望後來通講亞力山大先生的事誌較詳細。

施先生蹛實叻坡六七年久。伊佮伊的兄佇七日的中間有設定著一日講道理苦勸教示彼所在的西國儂，亦有設禮拜日的學通教示西國儂的囡仔。施先生亦有設女學予先生娘料理，教示巫來由^[3]的儂的諸姥囡仔。

先生是聰明、博學的儂，故勤勤講究中國的冊，學福建的話，佮巫來由的話。無偌久伊會分明講此兩號話。

佇實叻坡，故較早有設學教示彼所在幾若國儂的囡仔，就1839年的年頭，予施先生去彼个學內教示料理唐儂的囡仔。

到8月就會去禮拜堂用福建的話來傳福音。伊亦有將《新約的聖冊》翻譯巫來由的話。到1844年就來廈門，親像頂面所講的。

施先生來廈門，事先徛鼓浪嶼，然後稅一間佇廈門倚鼓浪嶼路頭^[4]，搬去佇遮徛。伊佇下州府學福建的話到熟熟，就到廈門連鞭會講道理，所以出力䀛厝通稅，來備辦做禮拜堂。已經得著一間，故創好，就彼年，就是道光24年10月22日，開來講道理，做禮拜。彼日了後，伊佮揚先生逐日佇遐講道理。

可惜施先生娘漸漸衰荏，先生拍算著予伊倒去祖家，看會培養身軀，但是家己猶原坫廈門。就25年10月13日，先生娘佮伊四个囡仔離開廈門卜倒去大英。獨獨上帝的旨意佮儂的意思無同。佇水路，伊的病故較嵩重，猶未到帶，26年2月初10日，佇船內過往。同船的儂客看見伊臨終款式，其中一个牧師寫批講即个事誌，就是講伊的情形實在濟濟項煩惱的事誌，就是已經離開相敬愛的丈夫，身軀幾若號病症的艱苦，故著放摔家己生細漢的囝兒予別儂照顧，雖然有即號憂悶的事誌，猶故得著永活上帝的手扶持伊，予伊的心肝得著平安過世。

施先生會曉得看希伯來、希臘佮中國的字，所以予儂敬伊，1847年，去上海，鬥幫贈幾若牧師將聖冊翻譯中國的字。論翻譯聖冊的才調，此幾若个牧師的中間，無一儂較贏施先生。伊坫遐勤勤做即號的工六年久，遮有明白。此六年中間伊佇上海亦有開禮拜堂，用福建的話傳福音教示坫遐漳泉的儂。1853年，伊就倒轉來廈門，佇遮勤勤做主的工，即个是廈門濟濟儂所知的。

施先生有著出幾若本不止好的冊，伊即號的工是大路用，總是攏𣍐比得伊彼時坫上海翻譯聖冊的工的極大路用。

到1876年，身軀破病，就趁醫生的意思倒去祖家。對起頭離開祖家，就是1837年，到倒去就是1876年，頭尾拄拄40年，中間攏毋倒去。即个毋但干證^[5]伊的身軀比平常的儂較勇，亦是顯明伊專心愛播揚主的道理救儂。

伊倒去祖家是對大美國經過，佇遐有拄著一个好名聲的姑娘。先生就娶伊做姥。翁姥去大英國，暫時蹛遐，然後故倒去大美國。施先生彼疊雖有歲，猶故是勇健，佇大美國非拉鐵非城^[6]徛起。

尾註