Tāi-Bí-kok Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ê hêng-su̍t.

Khòaⁿ Kong-sū 15·nî gō͘-ge̍h ê Sèng-hōe Pò ū kì, "Chú kàng-seng 1847·nî Bo̍k-su Táⁿ-má-jī kàu Ē-mn̂g. In ê ke-koàn iáu khiā tī Kó͘-lōng-sū, m̄-sái siông-sè kóng i ê tāi-chì." Che sī Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ pún-sin kì·ê. I tī 1890·nî tò-khì chó͘-ke, tī kin-nî chiū-sī Chú 1892·nî, se-le̍k káu-ge̍h 19 hō, chiū-sī Kong-sū 18·nî, tiong-le̍k lūn la̍k-ge̍h 27·ji̍t kè-óng kui thian.

Góa thiaⁿ-kìⁿ chit-ê siau-sit sim-koaⁿ tōa iu-būn, chhin-chhiūⁿ sit-lo̍h lāu-pē chi̍t-iūⁿ, siūⁿ hoān-nā siū Sian-siⁿ kà-sī ê lâng ia̍h tek-khak iu-būn siong-sim, sī in-ūi bô thang koh thiaⁿ i ê kàu-sî ê ōe. Nā-sī lūn Sian-siⁿ pún-sin sī ū tōa hok-khì, lán tio̍h thòe i kám-siā Siōng-tè, in-ūi Siōng-tè ū pang-chān i chòe Chú tōa ê kang. Khòaⁿ chí káu-ge̍h ê Sèng-hōe Pò ū in San Bo̍k-su kap Un Êng-khong jī-ūi Sian-siⁿ kì Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ê tāi-chì, ū tōa kám góa ê sim, só͘-í góa ia̍h chiàu só͘ chai·ê tāi-khài lâi siá Sian-siⁿ ê sū hō͘ āu-lâi ê lâng thang kì-liām·i.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ sī Tai-bí-kok Niú-iok siâⁿ ê lâng, tùi i lâi Ē-mn̂g kàu lō͘-bé pái tò-khì chó͘-ke kiōng ū sì-cha̍p-saⁿ nî. I khí-thâu lâi Ē-mn̂g ê sî sī 29 hè, kàu taⁿ kui-thian sī 73 hè, i ū gō͘-pái lâi ia̍h gō͘-pái tò-khì chó͘-ke.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ thâu chi̍t pái lâi Ē-mn̂g, sè-chhù tī Tek-chhiū-kha, chha-put-to nn̄g-nî chiu tò-khì chó͘-ke. Tē-jī pái chiū chhōa chêng hit-ê Sian-siⁿ-niû lâi, chiū khiā tī Tek-chhiū-kha liân-liân 12 nî kú, ū siⁿ nn̄g ê kiáⁿ, nn̄g ê cha-bó͘-kiáⁿ. Tōa-kiáⁿ miâ Tāi-pi̍t, lâng chheng-ho͘ i kiò-chòe Tám Sian-siⁿ, cha̍p-gō͘ nî chêng bat lâi Ē-mn̂g chòe Bo̍k-su, in-ūi seng-khu lám, chiah tò-khì chó͘-ke, hiān-sî teh chòe Bo̍k-su. Tē-jī kiáⁿ miâ Iok-hān, hiān-sî tī chó͘-ke teh chòe seng-lí, i ia̍h-sī jia̍t-sim ho̍k-sāi Chú ê lâng, i tī Lé-pài-ji̍t teh pang-chān kà Lé-pài-ji̍t o̍h. Sian-siⁿ nn̄g ê cha-bó͘-kiáⁿ, chiū-sī Tōa Ko͘-niû kap Jī Ko͘-niû, hiān-sî Tī Kó͘-lōng-sū teh kà Lú-o̍h.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ chit-ê tē-jī pái lâi Ē-mn̂g tiàm cha̍p-jī nî kú. Khí-thâu ū khui chi̍t keng sòe-keng Lé-pài-tn̂g tī i ê lâu-kha, chá-khí ē-hng ū khui Lé-pài-tn̂g lé-pài kóng tō-lí. Hit-tia̍p nā ū cha̍p só͘ lâng pài Siōng-tè tiāⁿ-tiāⁿ. Kàu Tông-tī saⁿ·nî thiaⁿ tō-lí ê lâng ke-thiⁿ khah chōe, chiū koh thiah khah tōa keng. Kè kúi-nā nî ji̍p kàu-hōe ê lâng ná chōe, chiū tī i ê chhù-piⁿ bóe tiàm lâi thiah khí tōa Lé-pài-tn̂g. Tùi án-ni kàu-hōe tōa heng-ōng, Sian-siⁿ ê sim tōa hoaⁿ-hí. Put-hēng Sian-siⁿ-niû hit-tia̍p kè-óng, lâu sì ê kiáⁿ-jî, tì-kàu Sian-siⁿ ê sim tōa iu-būn. In-ūi kiáⁿ-jî sòe-hàn, bô lāu-bú thang chiàu-kò͘, ko͘-put-chiong tio̍h pī-pān chhōa i ê kiáⁿ-jî tò-khì chó͘-ke.

Ē-mn̂g kàu-hōe thiaⁿ-kìⁿ Sian-siⁿ beh tò-khì chiū tāi-ke lóng kàu Sian-siⁿ ê chhù thî-khàu beh lâu·i, m̄-kam kap i pun-khui.

Sian-siⁿ khòaⁿ kàu-hōe chèng-lâng ū loân-bō͘ i ê sim, chiū chīn hoaⁿ-hí ēng hó ōe an-ùi in kóng, Góa khòaⁿ hiaⁿ-tī chí-bē kin-á-ji̍t lín ū hián-bêng thiàⁿ Chú ê sim, chiah ū thiàⁿ góa. Góa ko͘-put-chiong tio̍h chhōa chiah-ê kiáⁿ-jî tò-khì, thok-tiōng lâng chiàu-kò͘. Siat-sú nā bô tò-khì, ia̍h bōe-ōe chòe Chú ê kang tī lín ê tiong-kan, in-ūi tio̍h chiàu-kò͘ chí sì-ê kiáⁿ-jî. Lín nā hō͘ góa tò-khì, chiah-ê kiáⁿ-jî ū lâng thang thòe góa chiàu-kò͘, ǹg-bāng Chú khui-lō͘ chiū bô kú koh lâi, ǹg-bāng khah ōe lī-ek kàu-hōe, lín tio̍h kam-goān hō͘ góa tò-khì. Tāi-ke thiaⁿ Sian-siⁿ ê ōe ū lí, ko͘-put-chiong tio̍h thàn i ê bēng-lēng. Kàu Sian-siⁿ beh khí-sin ê sî chōe-chōe lâng sàng i lo̍h-chûn, loân-loân put-siá.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ tò-khì chó͘-ke, kè sì-nî kú, i tē-saⁿ-pái koh lâi Ē-mn̂g. Hit-sî chiū chhōa chit-ê Sian-siⁿ-niû kap i saⁿ-kap lâi, iû-goân khiā tī Tek-chhiū-kha, ū siⁿ chi̍t-ê kiáⁿ miâ kiò Ē-lûn. Āu-lâi chiū poaⁿ-khì khiā Kó͘-lōng-sū, iok ū cha̍p-jī nî kú, in-ūi i ê kiáⁿ tōa-hàn, chiū kap Sian-siⁿ-niû chhōa i ê kiáⁿ tò-khì chó͘-ke tha̍k-chheh.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ tiàm chó͘-ke chha-put-to saⁿ nî kú, chiū tē-sì pái kap Sian-siⁿ-niû koh lâi, tiàm Kó͘-lōng-sū. Hit-tia̍p Tōa Ko͘-niû Jī Ko͘-niû ia̍h kap in saⁿ-kap lâi. Chit-pái tiàm chha-put-to gō͘-nî gōa, in-ūi Sian-siⁿ lāu, seng-khu lám, siông-siông phòa-pīⁿ, làu-sià, ia̍h bat khì Pak·sì kiâⁿ-iû. Tò-lâi bô-kú chiū kū-chèng koh khí, I-seng khǹg i tio̍h tò-khì chó͘-ke tiau-ióng sin-thé, só͘-í kap Sian-siⁿ-niû, kap jī-ūi Ko͘-niû lóng tò-khì.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ tiàm chó͘-ke ū nn̄g-nî kú, i ê seng-khu khah ióng, in-ūi i ê sim choan-choan ǹg Tiong-kok, chiū kap Sian-siⁿ-niû tē-gō͘ pái koh lâi, iû-goân tiàm Kó͘-lōng-sū. Bô jōa-kú nn̄g ê Ko͘-niû ia̍h lâi, Sian-siⁿ chi̍t ke chûn-ì sī beh kú-kú tiàm Tiong-kok chòe Chú ê kang, m̄-kú sim-koaⁿ kam-goān, seng-khu soe-lám, kū-chèng siông-siông khí, ū-sî khah hó, ū-sî khah lám. Kàu Kong-sū cha̍p-gō͘ nî, Lí, Ut nn̄g ê I-seng lóng khǹg i tio̍h tò-khì chó͘-ke. Sian-siⁿ kian-chip m̄-khì, I-seng ēng chīn-chêng ê ōe kāng i kóng, nā m̄ tò-khì, kiaⁿ-liáu sí tī Tiong-kok. Sian-siⁿ lóng bô iàu-kín, hoán-tńg kóng khah-hó sí tī Tiong-kok, ia̍h m̄-goān tò-khì. Hāiⁿ·ah! Sian-siⁿ ê thiàⁿ Tiong-kok lâng kàu án-ni.

Taⁿ Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ m̄-ài tò-khì chó͘-ke m̄-sī in-ūi tò-khì pí tī Tiong-kok khah kan-khó͘, in-ūi i ū saⁿ ê kiáⁿ, nn̄g ê chòe Bo̍k-su, chi̍t-ê teh chòe seng-lí, ia̍h ū i hiaⁿ ê kiáⁿ, kap chōe-chōe chhin-lâng; koh i chòe Chú ê kang kàu lāu, chīn hó miâ-siaⁿ, nā tò-khì chó͘-ke, lâng-lâng to khim-kèng i. Sian-siⁿ lóng bô iàu-kín, m̄-kam kap Tiong-kok ê kàu-hōe pun-khui, goān sí tī Tiong-kok, khó-kiàn i o̍h Kiù-chú ê sim, chhiat-chhiat thiàⁿ Tiong-kok lâng kàu-ke̍k.

Ut I-seng khòaⁿ-kìⁿ Sian-siⁿ koat-toàn m̄ tò-khì, chiū ēng oán-choán ê ōe kap i siông-sè gī-lūn kóng, Lí nā tò-khì nn̄g-nî kú, chiàu-kò͘ seng-khu, ǹg-bāng khah ióng chiū thang koh lâi, nā bô chiām-sî tò-khì, kiaⁿ-liáu bô ǹg-bāng chòe Chú ê kang tī Tiong-kok. Sian-siⁿ siông-sè siūⁿ só͘ kóng ū chêng-lí, chiū kín-kín kap Sian-siⁿ-niû tò-khì.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ khì liáu-āu, Chiang-Choân ê kàu-hōe ta̍uh-ta̍uh teh ǹg-bāng i ê seng-khu koh ióng-kiāⁿ, thang koh lâi, in-ūi i tì-ì chhòng chi̍t-phō Sèng-chheh jī-tián, nā koh lâi, tek-khak ōe chòe hó, hō͘ kàu-hōe lāi ê lâng khah khoài bat-jī, kap kóe-seh, chóng-sī Siōng-tè hó ê chí-ì, beh oân-choân Sian-siⁿ ê kang. Só͘-í Sian-siⁿ tùi tò-khì chó͘-ke, ji̍t-ji̍t chiām-chiām soe-lám, kàu chí chhit-ge̍h 27 ji̍t Kiù-chú tiàu Sian-siⁿ kui tī thiⁿ-ni̍h, tit-tio̍h êng-kng bián-liû ê pò-siúⁿ. Taⁿ góa beh koh tāi-lio̍k kì Sian-siⁿ ê khoán-sit, kap i só͘ chòe ê kang.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ê khoán-sit kek-kî un-hô, put-lūn tāi-chì, á-sī tī-lí kàu-hōe, siông-siông sī ài kap lâng saⁿ-hô. Siat-sú nā khòaⁿ pa̍t-lâng ū chhò-gō͘, chiū ēng un-jiû ê ōe piān-bêng kóe-chèng lóng m̄-bat ēng siuⁿ tāng ê ōe hō͘ lâng bô hoaⁿ-hí; put-lūn khó͘-khǹg bián-lē tok-chek lóng-sī ēng oán-choán ê ōe, ná chhin-chhiūⁿ ēng iâm tiâu-hô tì-kàu hō͘ lâng ê sim hoaⁿ-hí hâng-ho̍k.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ia̍h put-chí ū jîn-ài, khòaⁿ-kìⁿ lâng tú-tio̍h kan-khó͘, nā ha̍p-gî tio̍h pang-chān, i chiū pang-chān·i; ū gûi-hiám ê lâng i chiū chīn-la̍t khì kiù·i; khòaⁿ-kìⁿ lâng loán-jio̍k, tì-kàu poa̍h-tó, chiū hû-chhî·i; khòaⁿ-kìⁿ lâng siū oan-óng, chiū thòe i hun-sò͘, lóng bô kiaⁿ koân-sè, sī chiàu-lē ti̍t-ti̍t piān-lūn. Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ia̍h put-chí gâu chiap-la̍p lâng, bô-lūn chun-kùi hā-chiān ê lâng, ài kap i gī-lūn tāi-chì, i lóng-chóng chi̍t-iūⁿ khoán-thāi, chi̍t hāng, chi̍t hāng thiaⁿ kàu bêng-pe̍k, nā ōe chhap-tit ê, chiū kap i gī-lūn, nā bōe chhap-tit ê chiū bêng-bêng kā i kóng m̄-káⁿ chhap.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ put-chí ū kháu-châi, koh ū tōa tì-hūi. I ê ōe-im chīn bêng, siaⁿ chīn-tōa, khui-thiah tō-lí chīn-chāi thàu-thiat, hō͘ lâng thiaⁿ tō-lí ōe ji̍p hī-khang sim-koaⁿ thong-ta̍t, chhin-chhiūⁿ chia̍h hó ê chu-bī. Ia̍h ōe chhat-giân koan-sek, lâng nā kap i kóng-ōe i ê hī-khang teh thiaⁿ, ba̍k-chiu teh khòaⁿ i ê bīn-sek, chiū tāi-khài ōe chai hit-ê lâng sim-lāi ê ì-sù, chiū ēng tō-lí khó͘-khǹg i.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ia̍h put-chí hō͘-tiōng, si̍t-chāi hō͘ lâng thang chun-kèng, thang kiaⁿ-ùi, thang gióng-bō͘, thang o-ló, chin-chiàⁿ ū Bo̍k-su ê khì-khài. I ê miâ-siaⁿ m̄-nā kàu-hōe lāi ê lâng khim-kèng, chiū kàu-hōe gōa ê lâng ia̍h khim-kèng·i. Ū-sî kàu-hōe lāi ê lâng ūi-tio̍h sè-kan ê tāi-chì oan-ke, Sian-siⁿ ia̍h chīn-la̍t kā in khǹg-hô. Sui-jiân ū chīn tōa tāi-chì, chiàu lâng khòaⁿ sī oh-tit soah ê, kàu bé ia̍h lóng siū i hó-ōe khó͘-khǹg, soah oan-ke ê sū.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ê chòe-kang, chīn tōa un-khûn; ta̍k-ji̍t nā bô pa̍t-hāng sū, i téng ē-po͘ siông-siông tāi o̍h-pâng tha̍k-chheh siá-jī, pī-pān tō-lí, hoan-e̍k pe̍h-ōe-jī ê chheh.

Koh tī cha̍p-gōa nî chêng i ū koan-sim chhòng chi̍t-phō Sèng-chheh jī-tián, sûn khòaⁿ kúi-nā piàn, chim-chiok chù-bêng, ta̍k-jī ê jī-im kap chi̍t jī ū kúi hō ê kóe-seh. Kàu i tò-khì chó͘-ke ia̍h tòa·khì chhòng kàu oân-kang, ǹg-bāng bô jōa-kú ōe ìn hó, thang chòe kàu-hōe ê tōa lō͘-ēng. Sian-siⁿ ta̍k lé-pài-ji̍t siông-siông nn̄g-pái tī Lé-pài-tn̂g kóng tō-lí.

Koh tī Tông-tī saⁿ-nî, Ē-mn̂g ê kàu-hōe tōa heng-ōng, Sian-siⁿ ta̍k lé-pài ū siat mn̄g sóe-lé ê hōe siông-sè khó-mn̄g thiaⁿ tō-lí ê lâng, nā ōe kham-tit chiap-la̍p·ê, chiū hō͘ i niá sóe-lé. Koh tī jī-cha̍p nî chêng Sian-siⁿ tī Tek-chhiū-kha khí-thâu siat Lú-o̍h, hō͘ kàu-hōe lāi ê cha-bó͘-kiáⁿ thang siū kà-sī, tì-kàu hian-kim Chiang-Choân chōe-chōe só͘-chāi ū siat Lú-o̍h; ji̍p o̍h tha̍k-chheh ê Lú ha̍k-seng ia̍h ū lâng ōe chòe kàu-hōe ê lō͘-ēng.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ ia̍h ū siat Tōa-o̍h. Sui-jiân sī kap pa̍t-ê Bo̍k-su saⁿ-kap siat, nā-sī Sian-siⁿ sī chòe thâu; ia̍h ta̍k lé-pài tiāⁿ-tio̍h ji̍t-kî pī-pān tō-lí kà-sī thoân tō-lí ê lâng, í-ki̍p Tōa-o̍h ê ha̍k-seng, kap thiaⁿ ta̍k lâng khui-thiah tō-lí. Sian-siⁿ ê hī-khang chīn lāi, thiaⁿ liáu ta̍k-kù ōe kì-tit, chiàu ta̍k lâng ê khiàm-kheh lâi chí-sī·in.

Táⁿ-má-jī Sian-siⁿ tī-lí kàu-hōe, siat-li̍p kui-kú, lóng-sī chiàu Sèng-chheh, m̄-káⁿ chham ka-kī chi̍t-tiám-á ê ì-sù, cha̍p-hun chim-chiok, lóng bô chhìn-chhái. Kì-tit i chá-nî tī Ē-mn̂g khí-thâu siat-li̍p Tông-hōe ê sî, chōe-chōe pái kiò chèng hiaⁿ-tī chū-chi̍p, siông-sè gī-lūn kàu ta̍k-hāng ha̍p Sèng-keng, chiah tiāⁿ-tio̍h chòe hoat-tō͘.

Kàu āu-lâi koh siat-li̍p Tāi-hōe Sian-siⁿ chiū koh-khah sòe-jī. Nā kàu Tāi-hōe ê kî tú-tio̍h tāi-chì oh-tit koat-toàn·ê, Sian-siⁿ chiū siông-sè gī-lūn kàu ta̍k-hāng hun-bêng, jiân-āu tiāⁿ-tio̍h. Ū-sî Tāi-hōe tiong gī-lūn tāi-chì ê ì-sù bōe saⁿ-ha̍p, Sian-siⁿ ài chiàu-kò͘ kàu-hōe ê hoat-tō͘, chiū chīn-la̍t piān-lūn kàu bêng-pe̍k, bián-tit hoat-tō͘ chhò-gō͘. Hāiⁿ·ah! Sian-siⁿ ê koan-sim tī kàu-hōe kàu án-ni, góa bē bat khòaⁿ-kìⁿ chit-hō ê Bo̍k-su, che thang kóng sī Ki-tok chīn-tiong ê lô͘-po̍k, ia̍h thang chòe chèng Bo̍k-su ê hó bô͘-iūⁿ.

Nā beh kóng Sian-siⁿ ê tāi-chì iáu-kú ū chōe-chōe hāng kóng bōe chīn, chóng-sī góa chiàu só͘ ōe kì-tit ê tāi-khài siá kúi-nā hāng hō͘ kàu-hōe chèng-lâng thang kì-liām Sian-siⁿ, koh tio̍h o̍h i. Ǹg-bāng ū khah chhim-chai ê lâng thang siông-sè kì Sian-siⁿ ê tāi-chì, lâi pó͘ góa ê bô kàu.

Ia̍p Hàn-chiong siá.

大美國打馬字先生的行述

看光緒15年五月的《聖會報》有記「主降生1847年牧師打馬字到廈門，𢙠的家眷猶徛佇鼓浪嶼，毋使詳細講伊的事誌。」這是打馬字先生本身記的。伊佇1890年倒去祖家，佇舊年就是主1892年，西暦九月19號，就是光緒18年，中暦閏六月27日過往歸天。

我聽見即个消息心肝大憂悶。親像失落老父一樣，想凡若受先生教示的儂亦的確憂悶傷心，是因為無通故聽見伊的教示的話。若是論先生本身是有大福氣，咱著替伊感謝上帝，因為上帝有幫贈伊做主大的工。看此九月的《聖會報》有印山牧師佮溫永康，二位先生，記打馬字先生的事誌，有大感我的心，所以我亦照所知的大概來寫先生的事予後來的儂通記念伊。

打馬字先生是大美國紐約城的儂，對伊來廈門到路尾擺倒去祖家共有四十三年。伊起頭來廈門的時是29歲，到當歸天是73歲，伊有五擺來亦五擺倒去祖家。

打馬字先生頭一擺來廈門，稅厝佇竹樹骹，差不多兩年就倒去祖家。第二擺就抴前彼个先生娘^[1]來，就徛佇竹樹骹連連12年久，有生兩个囝，兩个諸姥囝。大囝名「大闢」，儂稱呼伊叫做衴先生^[2]（音），十外年前捌來廈門做牧師，因為身軀荏，㱏倒去祖家，現時咧做牧師。第二囝名約翰^[3]，現時佇祖家咧做生理，伊亦是熱心服侍主的儂，伊佇禮拜日咧幫贈教禮拜日學。先生兩个諸姥囝，就是「大姑娘」佮「二姑娘」，現時佇鼓浪嶼咧教女學。

打馬字先生即个第二擺來廈門坫十二年久。起頭有開一間細間禮拜堂佇伊的樓骹，早起、暝昏有開禮拜堂禮拜講道理。彼疊但有十數儂拜上帝但但。到同治三年聽道理的儂加添較濟，就故拆較大間。過幾若年入教會的儂乃濟，就佇伊的厝邊買店來拆起大禮拜堂。對按呢教會大興旺，先生的心大歡喜。不幸先生娘彼疊過往，留四个囝兒，致到先生的心大憂悶。因為囝兒細漢，無老母通照顧，姑不將著備辦抴伊的囝兒倒去祖家。

廈門教會聽見先生卜倒去就大家攏到先生的厝啼哭卜留伊，毋甘佮伊分開。

先生看教會眾儂有戀慕^[4]伊的心，就盡歡喜用好話安慰𢙠講，我看兄弟姊妹今仔日有顯明疼主的心，㱏有疼我，我姑不將著抴遮个囡兒倒去，託仗儂照顧。設使若無倒去，亦𣍐會做主的工佇恁的中間，因為著照顧此四个囝兒。恁若予我倒去，遮个囝兒有儂通替我照顧，眏望主開路就無久故來，眏望較會利益教會，恁著甘願予我倒去。大家聽先生的話有理，姑不將著趁伊的命令。到先生卜起身的時濟濟儂送伊落船，戀戀不捨。

打馬字先生倒去祖家，過四年久，伊第三擺故來廈門。彼時就抴即个先生娘^[5]佮伊相合來，猶原徛佇竹樹骹，有生一个囝名叫「廈倫^[6]」。後來就搬去徛鼓浪嶼，約有十二年久，因為伊的囝大漢，就佮先生娘抴伊的囝倒去祖家讀冊。

打馬字先生坫祖家差不多三年久，就第四擺佮先生娘故來，坫鼓浪嶼。彼疊大姑娘、二姑娘亦佮𢙠相合來。即擺坫差不多五年外，因為先生老，身軀荏，常常破病、落瀉，亦捌去北勢行遊。倒來無久就舊症故起，醫生勸伊著倒去祖家調養身體，所以佮先生娘，佮二位姑娘攏倒去。

打馬字先生坫祖家有兩年久，伊的身軀較勇，因為伊的心專專向中國，就佮先生娘第五擺故來，猶原坫鼓浪嶼。無偌久兩个姑娘亦來，先生一家存意是卜久久坫中國做主的工，毋拘心肝甘願，身軀衰荏，舊症常常起，有時較好，有時較荏。到光緒十五年，李、鬱^[7]兩个醫生攏勸伊著倒去祖家。先生堅執毋去，醫生用盡情的話共伊講，若毋倒去，驚了死佇中國。先生攏無要緊，反轉講較好死佇中國，亦毋願倒去。哎啊！先生的疼中國儂到按呢。

當打馬字先生毋愛倒去祖家毋是因為倒去比佇中國較艱苦，因為伊有三个囝，兩个做牧師，一个咧做生理，亦有伊的兄的囝，佮濟濟親儂，故伊做主的工到老，盡好名聲，若倒去祖家，儂儂都欽敬伊。先生攏無要緊，毋甘佮中國的教會分開，願死佇中國，可見伊學救主的心，切切疼中國儂到極。

鬱醫生看見先生決斷毋倒去，就用宛轉的話佮伊詳細議論講，汝若倒去兩年久，照顧身軀，眏望較勇就通故來，若無暫時倒去，驚了無眏望做主的工佇中國。先生詳細想所講有情理，就緊緊佮先生娘倒去。

打馬字先生去了後，漳泉的教會沓沓咧眏望伊的身軀較勇健，通故來，因為伊致意他一部聖冊字典，若故來，的確會做好，予教會內的儂較快捌字，佮解說，總是上帝好的旨意，卜完全先生的工。所以先生對倒去祖家，日日漸漸衰荏，到此七月27日救主召先生歸佇天裡，得著榮光冕旒的報賞。當我卜故大略記先生的款式，佮伊所做的工。

打馬字先生的款式極其溫和，不論事誌抑是治理教會，常常是愛佮儂相和。設使若看別儂有錯誤，就用溫柔的話辯明改正，攏毋捌用傷重的話予儂無歡喜，不論苦勸、勉勵、督責，攏是用宛轉的話，若親像用鹽調和致到予儂的心歡喜降服。

打馬字先生亦不止有仁愛，看見儂拄著艱苦，若合宜著幫贈，伊就幫贈伊；有危險的儂伊就盡力去救伊；看見儂軟弱，致到跋倒，就扶持伊；看見儂受冤枉，就替伊分訴^[8]，攏無驚權勢，是照例直直辯論。打馬字先生亦不止𠢕接納儂，無論尊貴下賤的儂，愛佮伊議論事誌，伊攏總一樣款待，一項一項聽到明白，若會插得的，就佮伊議論，若𣍐插得的就明明共伊講毋敢插。

打馬字先生不止有口才，故有大智慧。伊的話音盡明，聲盡大，開拆道理盡在透徹，予儂聽道理會入耳空，心肝通達，親像食好的滋味。亦會察言觀色，儂若佮伊講話，伊的耳空咧聽，目睭咧看伊的面色，就大概會知彼个儂心內的意思，就用道理苦勸伊。

打馬字先生亦不止厚重，實在予儂通尊敬，通驚畏，通仰慕，通呵咾，真正有牧師的氣概。伊的名聲毋但教會內的儂欽敬，就教會外的儂亦欽敬伊。有時教會內的儂為著世間的事誌冤家，先生亦盡力共𢙠勸和。雖然有盡大事誌，照儂看是僫得煞的，到尾亦攏受伊好話苦勸，煞冤家的事。

打馬字先生的做工，盡大殷勤，逐日若無別項事，伊頂、下晡常常佇學房逐冊寫字，備辦道理，翻譯白話字的冊。

故佇十外年前伊有關心創一部聖冊字典，巡看幾若遍，斟酌註明，逐字的字音佮一字有幾號的解說。到伊倒去祖家亦帶去創到完工，眏望無偌久會印好，通做教會的大路用。先生逐禮拜日常常兩擺佇禮拜堂講道理。

故佇同治三年，廈門的教會大興旺，先生逐禮拜有設問洗禮的會詳細考問聽道理的儂，若會堪得接納的就予伊領洗禮。故佇二十年前先生佇竹樹骹起頭設女學，予教會內的諸姥囝通受教示，致到現今漳泉濟濟所在有設女學，入學讀冊的女學生亦有儂會做教會的路用。

打馬字先生亦有設大學。雖然是佮別的牧師相合設，但是先生是做頭，亦逐禮拜定著日期備辦道理教會傳道理的儂，以及大學的學生，佮聽逐儂開拆道理。先生的耳空盡利，聽了逐句會記得，照逐儂的欠缺來指示𢙠。

打馬字先生治理教會，設立規矩，攏是照聖冊，毋敢摻家己一點仔的意思，十分斟酌，攏無凊彩。記得伊早年佇廈門起頭設立堂會的時，濟濟擺叫眾兄弟聚集，詳細議論致逐項合聖冊，㱏定著做法度。

到後來故設立大會，先生就故較細膩。若到大會的期拄著事誌僫得決斷的，先生就詳細議論到逐項分明，然後定著。有時大會中議論事誌的意思𣍐相合，先生愛照顧教會的法度，就盡力辯論到明白，免得法度錯誤。哎啊！先生的關心佇教會到按呢。

我未捌看見即號的牧師，這通講是基督盡忠的奴僕，亦通做眾牧師的好模樣。

若卜講先生的事誌猶故有濟濟項講𣍐盡，總是我照所會記得的大概寫幾若項予教會眾儂通記念先生，故著學伊。眏望有較深知的儂通詳細記先生的事誌，來補我的無夠。

（葉漢章寫）

尾註